Άγιος Δημήτριος Θεσσαλονίκης

Άγιος Δημήτριος

Ανηφορίζοντας την Αγνώστου Στρατιώτου, στο πλάι της αρχαίας Αγοράς, φτάνεις στην Αγίου Δημητρίου: απέναντί σου βρίσκεται ένα από τα πιο χαρακτηριστικά μνημεία της πόλης, ο μεγάλος ναός του Αγίου Δημητρίου με εντυπωσιακό προαύλιο και μεγαλόπρεπο εσωτερικό. Όλα ξεκίνησαν από ένα μικρό προσευκτήριο που κτίστηκε μετά το 313 στα ερείπια ρωμαϊκού λουτρού στο οποίο μαρτύρησε ο άγιος, το 303 – σύμφωνα μάλιστα με την παράδοση, από το σημείο ανέβλυζε μύρο, εξ ου και Μυροβλήτης. Στα μέσα του 5ου αιώνα ο έπαρχος του Ιλλυρικού Λεόντιος, επειδή πίστεψε πως ο άγιος τον θεράπευσε από αρρώστια, έκτισε μεγάλη τρίκλιτη βασιλική, η οποία όμως κάηκε γύρω στο 620. Μια εντυπωσιακή πεντάκλιτη βασιλική υψώθηκε αμέσως μετά στο σημείο και τότε κατασκευάστηκε το κιβώριο, που θεωρείται ο «οίκος του Αγίου Δημητρίου». Το 1493 η εκκλησία μετατράπηκε σε τζαμί με το όνομα Κασιμιέ. Αποδόθηκε στους χριστιανούς το 1912.
Η ιστορία των καταστροφών συνεχίστηκε το 1917 με τη μεγάλη πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης, όταν η φωτιά σταμάτησε μόνο αφού έκαψε ολοκληρωτικά τον μεγαλοπρεπή ναό με τα περίφημα ψηφιδωτά και τις τοιχογραφίες του. Έμειναν μόνο οι τοίχοι και οι μαρμάρινες κολόνες. Ωστόσο κατά την έρευνα και την προετοιμασία που έγινε τα επόμενα χρόνια για την αποκατάστασή του, ήρθαν στο φως σημαντικά ψηφιδωτά και τοιχογραφίες. Η αναστήλωση, με διάφορα εμπόδια και ενώ μεσολάβησε ο πόλεμος του 1940, ολοκληρώθηκε το 1948 και η εκκλησία λειτούργησε ένα χρόνο αργότερα, στη γιορτή του αγίου. Ο ναός στεγάστηκε με τσιμεντένια δοκάρια για το φόβο μελλοντικής πυρκαγιάς. Οι κιονοστοιχίες αποκαταστάθηκαν, συμπληρώθηκε ο μαρμάρινος διάκοσμος και στερεώθηκαν τα ψηφιδωτά που είχαν ανακαλυφθεί. Το 1978 τα λείψανα του Αγίου Δημητρίου επέστρεψαν από το αβαείο του San Lorenzo in Campo της Ιταλίας όπου είχαν μεταφερθεί και τοποθετήθηκαν σε αργυρή λάρνακα όπου φυλάγονται σήμερα. Μεγάλες φορητές εικόνες για το τέμπλο ζωγράφισαν καλλιτέχνες όπως ο Φώτης Κόντογλου, ο Σπύρος Βασιλείου κ.α.

Στη νοτιοανατολική γωνία υπάρχει το παρεκκλήσι του Αγίου Ευθυμίου, μια μικρή τρίκλιτη βασιλική του 9ου-10ου αιώνα με ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες των αρχών του 14ου αιώνα.

H KΡΥΠΤΗ

'Eνα από τα πιο εντυπωσιακά αξιοθέατα της Θεσσαλονίκης με ατμόσφαιρα ιδιαίτερα υποβλητική κρύβεται κάτω από το εγκάρσιο κλίτος του ναού του Αγίου Δημητρίου. Στην κρύπτη, που ήταν το ανατολικό τμήμα του ρωμαϊκού λουτρού όπου στα βυζαντινά χρόνια σύμφωνα με την παράδοση ανέβλυζε το αγίασμα, έχει οργανωθεί έκθεση με τη γλυπτή διακόσμηση του ναού σε διάφορες φάσεις της ιστορίας του:  έργα που διασώθηκαν από την πυρκαγιά ή βρέθηκαν στις ανασκαφικές έρευνες. Το πιο εντυπωσιακό σημείο είναι ο κεντρικός ημικυκλικός χώρος με πέντε κόγχες και τριπλή δεξαμενή όπου έρεε το μύρο (τρεις φάσεις, 4ος, 6ος και 12ος-13ος αιώνας), αρχιτεκτονικά γλυπτά του 5ου αιώνα, θραύσματα του κιβωρίου της Αγίας Τράπεζας του 13ου αιώνα, θραύσματα μνημείου του 14ου αιώνα, ψηφιδωτά και τοιχογραφίες του ναού. Υπάρχει και χωριστή είσοδος για την κρύπτη στην ανατολική πλευρά του ναού.

Ο ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ

Ο Άγιος Δημήτριος, προστάτης της Θεσσαλονίκης και των κατοίκων της, μορφή-σύμβολο που ανακούφιζε κάθε πόνο και κάθε δυστυχία ήταν εκείνος που επικαλούνταν σε κάθε δύσκολη στιγμή, σε επιδημίες, καταστροφές, πολέμους. Πίστευαν στα θαύματά του και ένιωθαν ανακούφιση ξέροντας πως τα λείψανά του βρίσκονται στον μεγαλόπρεπο ναό του. Γεννήθηκε περί το 280-284 στη Θεσσαλονίκη και ήταν γόνος αριστοκρατικής οικογένειας. Ανέβηκε γρήγορα τις βαθμίδες στον ρωμαϊκό στρατό και 22 χρονών έγινε χιλίαρχος. Όταν Τετράρχης ήταν ο κατοπινός αυτοκράτορας Γαλέριος Μαξιμιλιανός, ο Δημήτριος έγινε χριστιανός, φυλακίστηκε γιατί αγνόησε το διάταγμά του περί αρνήσεως του χριστιανισμού και δολοφονήθηκε με λογχισμό. Είχε ήδη μαθητές και κύκλο νέων που μελετούσαν την Αγία Γραφή. Στις βυζαντινές εικόνες και στη σύγχρονη αγιογραφία απεικονίζεται ως καβαλάρης με κόκκινο άλογο που πατάει τον άπιστο ειδωλολάτρη Λυαίο. Γιορτάζει στις 26 Οκτωβρίου.